Το τραύμα στο σώμα:
Γιατί οι διανοητικές μέθοδοι ψυχοθεραπείας δεν αρκούν
Όταν ένα άτομο βιώνει μια τραυματική εμπειρία, η ικανότητα του νευρικού συστήματος να επεξεργαστεί, να οργανώσει και να ενσωματώσει αυτό που συμβαίνει κατακλύζεται. Το τραύμα δεν είναι απλώς ένα δυσάρεστο γεγονός· είναι μια εμπειρία που υπερβαίνει τις διαθέσιμες εσωτερικές δυνατότητες ρύθμισης τη στιγμή που συμβαίνει. Ως αποτέλεσμα, η εμπειρία δεν επεξεργάζεται πλήρως και δεν ενσωματώνεται στη μνήμη με έναν συνεκτικό και χρονικά οργανωμένο τρόπο.
Η σύγχρονη νευροεπιστήμη μας δείχνει ότι τα ίχνη του τραύματος δεν αποθηκεύονται κστον νεοφλοιό – το μέρος του εγκεφάλου που σχετίζεται με τη γλώσσα, τη λογική σκέψη και την αφήγηση – αλλά σε βαθύτερες, υποφλοιώδεις δομές. Εκεί εδρεύουν τα συστήματα επιβίωσης: ο εγκέφαλος του συναισθήματος, της κίνησης, της άμυνας, της αυτόματης αντίδρασης. Σε αυτό το επίπεδο δεν υπάρχει γλώσσα, ούτε αφηρημένη σκέψη, ούτε αίσθηση γραμμικού χρόνου. Το σώμα και το νευρικό σύστημα «θυμούνται» χωρίς λέξεις.
Αυτό έχει καθοριστικές συνέπειες για την ψυχοθεραπεία.
Τα όρια της αποκλειστικά λεκτικής θεραπείας
Οι διανοητικές ή αποκλειστικά λεκτικές μορφές ψυχοθεραπείας (talk therapy) ενεργοποιούν κυρίως τον νεοφλοιό, επειδή βασίζονται στον λόγο, στη νοητική κατανόηση και στη γνωστική επεξεργασία. Όμως η κατεύθυνση της πληροφορίας στον εγκέφαλο δεν είναι συμμετρική. Οι πληροφορίες ρέουν κατά κύριο λόγο από τα κάτω προς τα πάνω – από τον υποφλοιό προς τον νεοφλοιό. Πολύ λιγότερες πληροφορίες ρέουν αντίστροφα.
Αυτό σημαίνει ότι, όσο κι αν προσπαθούμε να «καταλάβουμε» τι μας συνέβη, να το εξηγήσουμε, να το αναλύσουμε ή να το αφηγηθούμε, δεν μπορούμε να αγγίξουμε άμεσα τις βαθύτερες σωματικές και συναισθηματικές μνήμες του τραύματος μόνο μέσω της σκέψης. Η λογική κατανόηση μπορεί να φέρει ανακούφιση και νοηματοδότηση, αλλά δεν μπορεί να οδηγήσει σε πραγματική νευροβιολογική αποφόρτιση.
Γι’ αυτό και πολλοί άνθρωποι λένε:
«Ξέρω τι μου συνέβη, το έχω δουλέψει νοητικά, αλλά συνεχίζει να με ενοχλεί ή να έχω συμπτώματα, όπως άγχος, φοβίες, κρίσεις πανικού και κάθε είδους ψυχοσωματικών.»
Το τραύμα ως σωματική εμπειρία
Το τραύμα είναι πρωτίστως μια σωματική εμπειρία. Οι αντιδράσεις φόβου, θυμού, πάλης, φυγής, παγώματος ή κατάρρευσης ενεργοποιούνται αυτόματα και καταγράφονται στο σώμα ως μυϊκή ένταση, αναπνευστικά μοτίβα, στάσεις, αισθητηριακές μνήμες και αυτόνομες αντιδράσεις. Συναισθήματα όπως ο τρόμος, η ντροπή ή η αίσθηση αβοηθησίας δεν «μένουν στο μυαλό» αλλά είναι σωματικές καταγραφές.
Ιδιαίτερα στο σύνθετο ψυχικό τραύμα, όπου η έκθεση σε τραυματικές εμπειρίες είναι επαναλαμβανόμενη και διαπροσωπική (π.χ. παραμέληση, κακοποίηση, χρόνια έλλειψη ασφάλειας), το νευρικό σύστημα μαθαίνει να λειτουργεί μόνιμα σε κατάσταση επιβίωσης. Το σώμα προσαρμόζεται για να αντέξει, όχι για να νιώσει. Αυτές οι προσαρμογές, αν και κάποτε σωτήριες, γίνονται αργότερα πηγή συμπτωμάτων.
Η θεραπεία ως επανασύνδεση με το σώμα
Για να θεραπευτεί το τραύμα, χρειάζεται μια θεραπευτική διαδικασία που να μπορεί να ξαναζωντανέψει με ασφάλεια τα συναισθήματα και τις σωματικές καταστάσεις που συνδέονται με αυτό: τον θυμό που δεν εκφράστηκε, τον φόβο που πάγωσε, τη ντροπή που αποσύρθηκε, την ενέργεια που δεν ολοκλήρωσε τον κύκλο της, έτσι ώστε να εκτονωθούν ή να δημιουργηθούν επανορθωτικές εμπειρίες.
Αυτές οι εμπειρίες είναι παγιδευμένες στο σώμα. Χωρίς σωματική επίγνωση, χωρίς την προσεκτική ενεργοποίηση και αποφόρτισή τους μέσα σε ένα ασφαλές θεραπευτικό πλαίσιο, δεν μπορούμε να περιμένουμε πραγματική απελευθέρωση. Όσο κι αν εκλογικεύσουμε ή διανοητικοποιήσουμε, δεν μπορούμε να φτάσουμε εκεί που μας οδηγεί μια θεραπευτική διαδικασία που περιλαμβάνει το σώμα, το συναίσθημα και το νευρικό σύστημα.
Ολόκληρος ο άνθρωπος στο κέντρο της θεραπείας
Η ψυχοθεραπεία δεν μπορεί να αφορά μόνο το τι σκεφτόμαστε ή τι λέμε. Είναι μια διαδικασία που καλείται να περιλάβει ολόκληρη την ανθρώπινη οντότητα: σώμα, συναίσθημα, νευρικό σύστημα, σχέση και νόημα. Όλες μας οι εμπειρίες αποθηκεύονται στο σώμα, ακόμη και όταν νοητικά δεν τις θυμόμαστε ή δεν έχουμε πρόσβαση σε αφηγήσεις.
Η αληθινή θεραπεία είναι μια διαδικασία επανασύνδεσης. Ακολουθεί τον άνθρωπο στο ξετύλιγμα του νήματος των εσωτερικών του καταγραφών, με σεβασμό στον ρυθμό του, με ασφάλεια και με παρουσία. Εκεί όπου το σώμα μπορεί επιτέλους να νιώσει ότι δεν χρειάζεται πια να επιβιώνει, αλλά μπορεί να ζήσει.
Στεφανία Ελένη Διοματάρη
Ψυχολόγος (BSc) | Σωματική Ψυχοθεραπεύτρια
Εξειδίκευση στο ψυχικό τραύμα & τη θεραπεία μέσω σώματος
